Canonical Ref: KS 5.35
Metrical Form: वंशस्थम्
Sanskrit (Devanāgarī)
अपि प्रसन्नं हरिणेषु ते मनः करस्थदर्भप्रणयापहारिषु । य उत्पलाक्षि प्रचलैर्विलोचनैस्तवाक्षिसादृश्यमिव प्रयुञ्जते ॥
व्याख्या / Traditional Commentary & Notes
Classical Exegesis
सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः):
अपीति । करस्थान्दर्भान्प्रणयेन स्नेहेनापहरन्तीति ते तथोक्तेषु । सापराधेष्विति भावः । `करस्थदर्भप्रणयापराधिषु` इति पाठे दर्भाणां प्रणयेन प्रार्थनयापराधिषु हरिणेषु विषये ते मनः प्रसन्नमपि ? न क्षुभितं किम् । सापराधेध्वपि न कोपितव्यं तपस्विभिरिति भावः । हे उत्पलाक्षि, ये हरिणाः प्रचलैश्चञ्चलैर्विलोचनैर्नेत्रैस्तवाक्षिसादृश्यं प्रयुञ्जत इवाभिनयन्तीव । प्रसन्नत्वान्मृगनेत्राणि त्वन्नयनैः साम्यमुपयान्तीति भावः । `उत्पलक्षेपचलैः` इति पाठान्तर उत्पलकम्पचलैः । भावानयने द्रव्यानयनमिति न्यानेन क्षिप्यमाणोत्पलचलैरित्यर्थः
अन्वयः:
(हे पार्वति !) करस्थदर्भप्रणयाऽपहारिषु हरिणेषु ते मनः प्रसन्नम् अपि ? हे उत्पलाक्षि ! ये प्रचलैः विलोचनैः तव अक्षिसादृश्यं प्रयुञ्जते इव ।
Linguistic & Morphemic Analysis (Padaccheda)
Grammatical Parsing
अपि
Lemma: अपि
POS: ind
प्रसन्नं
Lemma: प्रसद्
POS: 1. Ā.
हरिणेषु
Lemma: हरिण
POS: m
ते
Lemma: त्वद्
POS: pron
मनः
Lemma: मनस्
POS: n
करस्थदर्भप्रणयापहारिषु
Lemma: कर
POS: m
करस्थदर्भप्रणयापहारिषु
Lemma: स्थ
POS: adj
करस्थदर्भप्रणयापहारिषु
Lemma: दर्भ
POS: m
करस्थदर्भप्रणयापहारिषु
Lemma: प्रणय
POS: m
करस्थदर्भप्रणयापहारिषु
Lemma: अपहारिन्
POS: adj
य
Lemma: यद्
POS: pron
उत्पलाक्षि
Lemma: उत्पल
POS: mn
उत्पलाक्षि
Lemma: अक्ष
POS: adj
प्रचलैर्
Lemma: प्रचल
POS: adj
विलोचनैस्
Lemma: विलोचन
POS: n
तवाक्षिसादृश्यम्
Lemma: त्वद्
POS: pron
तवाक्षिसादृश्यम्
Lemma: अक्षि
POS: n
तवाक्षिसादृश्यम्
Lemma: सादृश्य
POS: n
इव
Lemma: इव
POS: ind
प्रयुञ्जते
Lemma: प्रयुज्
POS: 7. Ā. • Verb: प्रयुञ्जते
Canonical CTS URN Reference
Kumārasambhavam, KS 5.35. Poorvam Open Research Engine (PORE) Corpus.