Canonical Ref: KS 5.33
Metrical Form: वंशस्थम्
Sanskrit (Devanāgarī)
अपि क्रियार्थं सुलभं समित्कुशं जलान्यपि स्नानविधिक्षमाणि ते । अपि स्वशक्त्या तपसि प्रवर्तसे शरीरमाद्यं खलु धर्मसाधनम् ॥
व्याख्या / Traditional Commentary & Notes
Classical Exegesis
सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः):
अपीति । अत्रापिशब्दः प्रश्ने । क्रियार्थ होमादिकर्मनुष्ठानार्थम् । समिधश्च कुशाश्च समित्कुशम् । `जातिरप्राणिनाम्` (पा.2|4|6) इति द्वन्द्वैकवद्भावः । सुलभमपि सुलभं कच्चित् । जलानि ते तव स्नानविधिक्षमाणि स्नानक्रियायोग्यान्यपि कच्चित् । किञ्च स्वशक्त्या निजसामर्थ्यानुसारेण तपसि प्रवर्तसेऽपि । देहमपीडयित्वा तपश्चरसि कच्चिदित्यर्थः । युक्तं च नामैतत् । खलु यस्माच्छरीमाद्यं धर्मसाधनम् । धर्मस्तु कायेन वाचा बुद्ध्या धनादिना च बहिभिः साध्यते तेषु च वपुरेव मुख्यं साधनम् । सति देहे धर्मार्थकाममोक्षलक्षणाश्चतुर्वर्गाः साध्यन्ते । अतएव `सततमात्मानमेव गोपायीत` इति श्रुतिः
अन्वयः:
(हे पार्वति !) क्रियाऽर्थं समित्कुशं सुलभम् अपि ? जलानि ते स्नानविधिक्षमाणि अपि ? स्वशक्त्या तपसि प्रवर्तसे अपि ? शरीरम् आद्यं धर्मसाधनम् खलु ।
Linguistic & Morphemic Analysis (Padaccheda)
Grammatical Parsing
अपि
Lemma: अपि
POS: ind
क्रियार्थं
Lemma: क्रिया
POS: f
क्रियार्थं
Lemma: अर्थ
POS: mn
सुलभं
Lemma: सुलभ
POS: adj
समित्कुशं
Lemma: समिध्
POS: f
समित्कुशं
Lemma: कुश
POS: mn
जलान्य्
Lemma: जल
POS: n
अपि
Lemma: अपि
POS: ind
स्नानविधिक्षमाणि
Lemma: स्नान
POS: n
स्नानविधिक्षमाणि
Lemma: विधि
POS: m
स्नानविधिक्षमाणि
Lemma: क्षम
POS: adj
ते
Lemma: त्वद्
POS: pron
अपि
Lemma: अपि
POS: ind
स्वशक्त्या
Lemma: स्व
POS: adj
स्वशक्त्या
Lemma: शक्ति
POS: f
तपसि
Lemma: तपस्
POS: n
प्रवर्तसे
Lemma: प्रवृत्
POS: 1. Ā. • Verb: प्रवर्तसे
शरीरम्
Lemma: शरीर
POS: n
आद्यं
Lemma: आद्य
POS: adj
खलु
Lemma: खलु
POS: ind
धर्मसाधनम्
Lemma: धर्म
POS: mn
धर्मसाधनम्
Lemma: साधन
POS: n
Canonical CTS URN Reference
Kumārasambhavam, KS 5.33. Poorvam Open Research Engine (PORE) Corpus.