Canonical Ref: KS 5.3
Metrical Form: वंशस्थम्
Sanskrit (Devanāgarī)
निशम्य चैनां तपसे कृतोद्यमां सुतां गिरीशप्रतिसक्तमानसाम् । उवाच मेना परिरभ्य वक्षसा निवारयन्ती महतो मुनिव्रतात् ॥
व्याख्या / Traditional Commentary & Notes
Classical Exegesis
सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः):
निशम्येति ॥ मेना मेनका च गिरीशप्रतिसक्तमानसां हरासक्तचित्तां तपसे तपश्चरणाय कृतोद्यमां कृतोद्योगां सुतां निशम्य श्रुत्वैनां पार्वतीं वक्षसा परिरभ्यालिङ्ग्य महतो मुनिव्रतात्तपसो निवारयन्त्युवाच । मुनिव्रतादित्यत्र यद्यपि मुनिव्रतस्य मेनकाया अनीप्सितत्वात् `वारणार्थानामीप्सितः इति नापादानत्वं तथापि कृतोद्यमामिति मानसप्रवेशोक्तत्वात् `ध्रुवमपायेऽपादानम्` इत्यपादानत्वमेव स्यात् । यथाह भाष्यकारः- `यच्च मिथ्या संप्राप्य निवर्तते तच्च ध्रुवमपायेऽपादानमिति प्रसिद्धम्` इति
अन्वयः:
मेना गिरीशप्रतिसक्तमानसां, तपसे कृतेद्यमां सुतां निशम्य एनां वक्षसा परिरभ्य महतो मुनिव्रतात् निवारयन्ती उवाच ।
Linguistic & Morphemic Analysis (Padaccheda)
Grammatical Parsing
निशम्य
Lemma: निशामय्
POS: 10. Ā.
चैनां
Lemma: च
POS: ind
चैनां
Lemma: एनद्
POS: pron
तपसे
Lemma: तपस्
POS: n
कृतोद्यमां
Lemma: कृ
POS: 2. Ā.
कृतोद्यमां
Lemma: उद्यम
POS: m
सुतां
Lemma: सुता
POS: f
गिरीशप्रतिसक्तमानसाम्
Lemma: गिरीश
POS: m
गिरीशप्रतिसक्तमानसाम्
Lemma: प्रतिषञ्ज्
POS: 1. P.
गिरीशप्रतिसक्तमानसाम्
Lemma: मानस
POS: n
उवाच
Lemma: वच्
POS: 2. P. • Verb: उवाच
मेना
Lemma: मेना
POS: f
परिरभ्य
Lemma: परिरभ्
POS: 1. Ā.
वक्षसा
Lemma: वक्षस्
POS: n
निवारयन्ती
Lemma: निवारय्
POS: 10. Ā.
महतो
Lemma: महत्
POS: adj
मुनिव्रतात्
Lemma: मुनि
POS: m
मुनिव्रतात्
Lemma: व्रत
POS: n
Canonical CTS URN Reference
Kumārasambhavam, KS 5.3. Poorvam Open Research Engine (PORE) Corpus.