Canonical Ref: KS 4.9
Metrical Form: वियोगिनी
Sanskrit (Devanāgarī)
हृदये वससीति मत्प्रियं यदवोचस्तदवैमि कैतवम् । उपचारपदं न चेदिदं त्वमनङ्गः कथमक्षता रतिः ॥
व्याख्या / Traditional Commentary & Notes
Classical Exegesis
सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः):
हृदय इति । हृदये वससीति स्मरवाक्यानुवादः । इत्येवं रुपं मत्प्रियं यदवोच उक्तवानसि । ब्रञो लुङि `वच उम्` (पा.7|4|20) इत्युमागमः । तत्कैतवमवैमि मिथ्येति मन्ये । इदं वचनमुपचापरपदं परस्य रञ्जनार्थं यदसत्यभाषणं स उपचारस्तस्य पदं स्थानम् । कैतवस्थानमिति यावत् । न चेत्त्वमनङ्गोऽशरीरः । कथं रतिरक्षताऽविनष्टा । आश्रयनाशेऽप्याश्रितमविनष्टमिति विरोधादिति भावः
अन्वयः:
(हे प्रिये !) त्वं मे `हृदये वससि` इति मत्प्रियं यत् अवोचः तत् कैतवम् अवैमि । इदम् उपचारपदं न चेत् त्वम् अनङ्गः, कथं रतिः अक्षता ?
Linguistic & Morphemic Analysis (Padaccheda)
Grammatical Parsing
हृदये
Lemma: हृदय
POS: n
वससीति
Lemma: वस्
POS: 2. P. • Verb: वससि
वससीति
Lemma: इति
POS: ind
मत्प्रियं
Lemma: मद्
POS: pron
मत्प्रियं
Lemma: प्रिय
POS: adj
यद्
Lemma: यद्
POS: pron
अवोचस्
Lemma: वच्
POS: 2. P. • Verb: अवोचः
तद्
Lemma: तद्
POS: pron
अवैमि
Lemma: अवे
POS: 1. Ā. • Verb: अवैमि
कैतवम्
Lemma: कैतव
POS: n
उपचारपदं
Lemma: उपचार
POS: m
उपचारपदं
Lemma: पद
POS: mn
न
Lemma: न
POS: ind
चेद्
Lemma: चेद्
POS: ind
इदं
Lemma: इदम्
POS: pron
त्वम्
Lemma: त्वद्
POS: pron
अनङ्गः
Lemma: अनङ्ग
POS: m
कथम्
Lemma: कथम्
POS: ind
अक्षता
Lemma: अक्षत
POS: adj
रतिः
Lemma: रति
POS: f
Canonical CTS URN Reference
Kumārasambhavam, KS 4.9. Poorvam Open Research Engine (PORE) Corpus.