Canonical Ref: KS 3.6
Metrical Form: उपजातिः
Sanskrit (Devanāgarī)
अध्यापितस्योशनसापि नीतिं प्रयुक्तरागप्रणिधिर्द्विषस्ते । कस्यार्थधर्मौ वद पीडयामि सिन्धोस्तटावोघ इव प्रवृद्धः ॥
व्याख्या / Traditional Commentary & Notes
Classical Exegesis
सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः):
अध्यापितस्येति ॥ उशनसा शुक्रेण नीतिं नीतिशास्त्रमध्यापितस्यापि अपि शब्दाच्छुक्रशिष्याणामप्रधृष्यत्वं गम्यते । `गतिबुद्धि-` इत्यादिना द्विकर्मकादिण्धातोर्ण्यन्तात्प्रधाने कर्मणि क्तः `अप्रधाने दुहादीनां ण्यन्ते कर्तुश्च कर्मणः` ।इति वचनात् । ते द्विषस्तव शत्रोः कस्यार्थधर्मौ प्रयुक्तः प्रहितो रागो विषयाभिलाष एव प्रणिधिर्बूतो येन सोऽहम् । `प्रार्थने प्रणिधिः चरे` इति यादवः । प्रवृद्ध ओघः सिन्धोर्नद्यास्तटाविव पीडयामि वद
अन्वयः:
उशनसा नीतिम् अध्यापितस्य अपि ते कस्य द्विषः अर्थधर्मौ प्रयुक्तरागप्रणीधिः (सन्) अहं प्रवृद्धः ओघः सिन्धोः तटौ इव पीडयामि ? वद ।
Linguistic & Morphemic Analysis (Padaccheda)
Grammatical Parsing
अध्यापितस्योशनसापि
Lemma: अध्यापय्
POS: 10. Ā.
अध्यापितस्योशनसापि
Lemma: उशनस्
POS: m
अध्यापितस्योशनसापि
Lemma: अपि
POS: ind
नीतिं
Lemma: नीति
POS: f
प्रयुक्तरागप्रणिधिर्
Lemma: प्रयुज्
POS: 7. Ā.
प्रयुक्तरागप्रणिधिर्
Lemma: राग
POS: m
प्रयुक्तरागप्रणिधिर्
Lemma: प्रणिधि
POS: m
द्विषस्
Lemma: द्विष्
POS: adj
ते
Lemma: त्वद्
POS: pron
कस्यार्थधर्मौ
Lemma: क
POS: pron
कस्यार्थधर्मौ
Lemma: अर्थ
POS: mn
कस्यार्थधर्मौ
Lemma: धर्म
POS: mn
वद
Lemma: वद्
POS: 1. Ā. • Verb: वद
पीडयामि
Lemma: पीडय्
POS: 10. Ā. • Verb: पीडयामि
सिन्धोस्
Lemma: सिन्धु
POS: mn
तटाव्
Lemma: तट
POS: mn
ओघ
Lemma: ओघ
POS: m
इव
Lemma: इव
POS: ind
प्रवृद्धः
Lemma: प्रवृध्
POS: 1. Ā.
Canonical CTS URN Reference
Kumārasambhavam, KS 3.6. Poorvam Open Research Engine (PORE) Corpus.