Canonical Ref: KS 3.16
Metrical Form: उपजातिः
Sanskrit (Devanāgarī)
तस्मै हिमाद्रेः प्रयतां तनूजां यतात्मने रोचयितुं यतस्व । योषित्सु तद्वीर्यनिषेकभूमिः सैव क्षमेत्यात्मभुवोपदिष्टम् ॥
व्याख्या / Traditional Commentary & Notes
Classical Exegesis
सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः):
तस्मा इति ॥ यतात्मने नियतचित्ताय तस्मै भवाय । `रुच्यर्थानां प्रीयमाणः` (पा.1|4|33) इति संप्रदानत्वाच्चतुर्थी । प्रयतां हिमाद्रेस्तनूजां पार्वतीं रोचयितुं यतस्व । भवितव्यं चात्र पार्वत्यैवेत्याह-योषित्सु स्त्रीषु मध्ये । `यतश्च निर्धारणम्` (पा.2|3|41) इति सत्पमी । क्षमा शक्ता तस्य हरस्य वीर्यं रेतस्तस्य निषेकः क्षरणं तस्य भूमिः क्षेत्रं सा पार्वत्येवेत्यात्मभुवा ब्रह्मणोपदिष्टम् । `उभे एव क्षमे वोढुम्` (२.६०) इत्यादिनोक्तमित्यर्थः
अन्वयः:
यतात्मने तस्मै प्रयतां हिमाऽद्रेः तनूजां रोचयितुं यतस्व । योषित्सु क्षमा तद्वीर्यनिषेकभूमिः सा एव इति आत्मभुवा उपदिष्टम् ।
Linguistic & Morphemic Analysis (Padaccheda)
Grammatical Parsing
तस्मै
Lemma: तद्
POS: pron
हिमाद्रेः
Lemma: हिमाद्रि
POS: m
प्रयतां
Lemma: प्रयम्
POS: 1. Ā.
तनूजां
Lemma: तनूजा
POS: f
यतात्मने
Lemma: यम्
POS: 6. P.
यतात्मने
Lemma: आत्मन्
POS: m
रोचयितुं
Lemma: रोचय्
POS: 10. Ā.
यतस्व
Lemma: यत्
POS: 1. P. • Verb: यतस्व
योषित्सु
Lemma: योषित्
POS: f
तद्वीर्यनिषेकभूमिः
Lemma: तद्
POS: pron
तद्वीर्यनिषेकभूमिः
Lemma: वीर्य
POS: n
तद्वीर्यनिषेकभूमिः
Lemma: निषेक
POS: m
तद्वीर्यनिषेकभूमिः
Lemma: भूमि
POS: f
सैव
Lemma: तद्
POS: pron
सैव
Lemma: एव
POS: ind
क्षमेत्य्
Lemma: क्षम
POS: adj
क्षमेत्य्
Lemma: इति
POS: ind
आत्मभुवोपदिष्टम्
Lemma: आत्मभू
POS: m
आत्मभुवोपदिष्टम्
Lemma: उपदिश्
POS: 6. Ā.
Canonical CTS URN Reference
Kumārasambhavam, KS 3.16. Poorvam Open Research Engine (PORE) Corpus.