Abstract
<jats:p>Мақала Қазақстанның отандық қаз шаруашылығындағы ең перспективалы генотиптердің бірі – «Үлкен арыстан басты» және «Линда» тұқымды қаздардың, сондай-ақ олардың будан түрлерінің шаруашылық-пайдалы белгілері мен экономикалық көрсеткіштеріне жүргізілген кешенді салыстырмалы талдау нәтижелерін ұсынады. Зерттеудің негізгі мақсаты аталық және аналық табындардың, сондай-ақ будандардың өнімділік көрсеткіштерін (тірі салмақтың динамикасы, сақталу деңгейі) және ет өндірісіндегі экономикалық тиімділігін бағалау болып табылады. Қаздардың өнімділік сапасын бағалау бойынша ғылыми зерттеулер Башқұртстан Республикасының Благовар ауданында орналасқан «Башкирская птица» ЖШҚ өндірістік жағдайында жүргізілді. Ғылыми зерттеу барысында зоотехникалық есептің жалпы қабылданған әдістерін қолдана отырып, негізгі өнімділік сипаттамаларына жүйелі бақылау жүргізілді. Құс басының сақталуын бағалау мыналарды қамтиды: құстың өлім жағдайларын күнделікті есепке алу; дараларды мәжбүрлеп шығарып тастауды құжаттау; өнімділік кезеңінің барлық уақытында мониторинг жүргізу. Құстың өсу динамикасын зерттеу асыл тұқымды дараларды ай сайын жеке өлшеу, сондай-ақ дене салмағын тіркеу арқылы жүзеге асырылды. Репродуктивті сапаларды зерттеу жұмыртқаның орташа өнімділігін (басына шаққандағы жұмыртқа салу), жұмыртқа салу қарқындылығының индексін есептеу (жұмыртқа салмағының жем шығынына қатынасы) арқылы жүргізілді. Инкубациялық көрсеткіштерді бағалау (бүкілресейлік құс шаруашылығы және өңдеу технологиялық ғылыми-зерттеу институтының әдістемесі бойынша) мыналарды қамтиды: жұмыртқалардың ұрықтану деңгейі және балапандардың шығу пайызы. Зерттеу нәтижесінде будан қаздардың (♂Үлкен арыстан басты × ♀ Линда) таза тұқымды қаздармен салыстырғанда жоғары өнімділік әлеуетін көрсеткені анықталды. Будандардың тірі салмағы бірінші жылы аталық дараларда 3,0 %-ға, аналық дараларда 11,11 %-ға жоғары болды. Құс басының өсірудің барлық кезеңіндегі сақта луы да (3 аптаға дейін 94,10 %) таза тұқымды дараларға қарағанда жоғары болды. Ет өндірісіндегі будан қаздардың рентабельділік деңгейі 29,54 % құрады, бұл үлкен арыстан басты тұқымынан 10,6 %-ға жоғары. Жүргізілген зерттеу Үлкен арыстан басты және Линда тұқымды қаздардың, сондай-ақ олардың будандарының өнімділік және экономикалық сипаттамаларын бағалауға мүмкіндік берді. Гетерозис әсері байқалған будандар шаруашылыққа пайдалы белгілердің, атап айтқанда, қарқынды өсу мен жоғары тірілей салмақтың оңтайлы үйлесімін көрсетті. Бұл олардың өнеркәсіптік құс шаруашылығында ет өндіру үшін ең тиімді әрі перспективалы нұсқа екенін дәлелдейді</jats:p>